Evin içinde durmaksızın koşan, koltukların tepesinden inmek bilmeyen, sınıfta dersi dinlemek yerine sürekli arkadaşlarıyla konuşan ya da ödev yaparken her üç dakikada bir kalemi ucu kırıldı diye masadan kalkan bir çocuk...
Pek çok ebeveyn ve öğretmen için bu tablo tanıdıktır. Ancak bu durumla karşılaşıldığında akıllara hemen o popüler soru gelir: "Bu çocuk sadece çok yaramaz ve enerjik mi, yoksa Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) mu var?"
Günümüzde "yaramazlık" ve "DEHB" kavramları birbirine o kadar çok karıştırılıyor ki; bazen gerçekten nörolojik desteğe ihtiyacı olan çocuklara "büyüyünce geçer, sadece şımarık" gözüyle bakılıyor, bazen de çocukluğun doğası gereği hareketli olan sağlıklı çocuklara erkenden DEHB etiketi yapıştırılabiliyor.
Peki, sınır nerede çizilmeli? Bir davranışın "yaramazlık" sınırını aşıp "DEHB" sinyali haline geldiğini nasıl anlarız? Gelin, bu konuyu bilimsel kriterlerle ama en sade haliyle inceleyelim.
DEHB Nedir, Yaramazlıktan Farkı Ne?
Öncelikle en önemli gerçeği masaya koyalım: DEHB bir karakter özelliği, şımarıklık, terbiye eksikliği veya bir "yaramazlık" tercihi değildir. DEHB, beynin ön bölgesindeki kimyasal habercilerin farklı çalışmasından kaynaklanan nörogelişimsel bir durumdur. Yaramaz bir çocuk ile DEHB tanılı bir çocuk arasındaki farkları ayırt etmemizi sağlayan 3 temel altın kriter vardır:
- İstikrarlılık ve Süreklilik (Her Yerde Aynı mı?)
- Yaramazlık: Hareketli veya sınırları zorlayan bir çocuk, ortama göre davranışlarını esnetebilir. Örneğin; evde çok hareketliyken, misafirlikte, okulda ya da ilgisini çeken bir sinema salonunda sessizce oturup kurallara uyabilir. Davranışları dönemseldir.
- DEHB: DEHB belirtileri tutarlıdır ve çocuğun hayatının en az iki farklı alanında (hem evde hem okulda, hem sosyal ortamlarda hem ders başında) kendini gösterir. Çocuk istese de, kendini zorlasa da o dürtüselliği ve hareketi kontrol edemez.
- İsteklilik ve Dürtü Kontrolü (Bilerek mi Yapıyor?)
- Yaramazlık: Çocuk ne yaptığının, kuralları çiğnediğinin farkındadır. Bazen dikkat çekmek, bazen sınırları test etmek, bazen de sadece eğlenmek için bilerek kuralları esnetir. Davranışlarının sonucunu öngörebilir.
- DEHB: DEHB'li çocuk kuralları bilerek bozmaz. Onun beynindeki "fren mekanizması" (dürtü kontrolü) zayıf çalışır. Sonucunu düşünmeden hareket eder. Örneğin; tehlikeli bir yüksekliğe tırmanırken zarar göreceğini bilse bile, o an içinden gelen dürtüyü engelleyemediği için tırmanır. Sonrasında genellikle çok üzülür ve pişman olur, ancak bir sonraki sefer aynı hatayı yine engelleyemez.
- İşlevsellik (Hayatı Ne Kadar Etkileniyor?)
- Yaramazlık: Çocuk hareketlidir ama bu durum onun ders başarısını yerle bir etmez, arkadaşlık ilişkilerini tamamen bitirmez veya aile içindeki huzuru kronik bir krize sürüklemez. Çocuk hayat akışına uyum sağlar.
- DEHB: Çocuğun odaklanma, aşırı hareketlilik ve sabırsızlık sorunları; akademik başarısını doğrudan drop ettirir, arkadaşları tarafından "oyunbozan" veya "uyumsuz" diye dışlanmasına yol açar ve aile içinde her gün büyük çatışmalara sebep olur. Yani çocuğun sosyal, akademik ve duygusal hayatı sekteye uğrar.
Ebeveynler İçin Karşılaştırma Tablosu
|
Durum |
Sadece "Yaramaz / Hareketli" Çocuk |
"DEHB" Tanılı Çocuk |
|
Odaklanma |
Sevmediği bir derste bile zorlanarak da olsa odaklanabilir. |
En çok sevdiği aktivitede bile dış bir uyarıcıyla dikkati saniyeler içinde dağılır. |
|
Hareketsizlik |
Gerektiğinde (örn. tiyatroda, törende) uzun süre sessizce oturabilir. |
Oturması gereken durumlarda eli ayağı kıpır kıpırdır, motor takılmış gibi hareket eder. |
|
Sıra Bekleme |
Oyunlarda veya konuşmalarda sırasını beklemekte zorlansa da kurallara uyar. |
Sıra beklemek onun için işkencedir; lafı ağza alır, başkalarının sözünü keser. |
|
Eşya Kaybetme |
Ara sıra eşyalarını unutabilir ama genellikle dikkatlidir. |
Kalem, silgi, ödev defteri gibi okul araç gereçlerini neredeyse her gün kaybeder. |
Sınır Aşılıyorsa Ebeveynler Ne Yapmalı?
Eğer çocuğunuzda yukarıdaki belirtilerin çoğunu görüyorsanız, bu durum en az 6 aydır devam ediyorsa ve hem okulda hem evde ciddi sorunlara yol açıyorsa, yapılması gereken en sağlıklı adım bir Çocuk ve Ergen Psikiyatristine başvurmaktır.
Unutmayın; DEHB teşhisi sadece bir uzmanın kapsamlı klinik değerlendirmesi, aile ve öğretmen ölçeklerinin analizi sonucunda konulabilir. Kulaktan dolma bilgilerle çocuğa yaklaşmak sadece süreci zorlaştırır.
Uzman Tavsiyesi: DEHB'li bir çocuğa sürekli "Yaramazlık yapma, söz dinle, neden odaklanmıyorsun?" demek, görme engelli birine "Neden daha iyi bakmıyorsun?" demekle eşdeğerdir.
Çocuğunuzun yaşadığı şey şımarıklık değil, biyolojik bir baş etme zorluğudur. Sınırı doğru çizip, cezalandırmak yerine bir uzmandan destek aldığınızda ve evde bilişsel egzersizlerle çocuğun dikkat kaslarını güçlendirdiğinizde, o "yaramaz" sanılan çocukların içindeki muhteşem potansiyelin nasıl çiçek açtığına hayran kalacaksınız.